HUKUK GÜVENCESİNİN OLMADIĞI YERDE HAK DA YOKTUR, ADALET DE

HUKUK GÜVENCESİNİN OLMADIĞI YERDE HAK DA YOKTUR, ADALET DE

Hukukun Sınırlarında Ada: AİHM Kararları Üzerinden Kıbrıs’ta Adalet, Güvence ve Denetimsizlik

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) kararları, bir devletin insan hakları standartlarını ve hukuk devleti olma iddialarını test eden en temel aynadır. Son dönemde AİHM’in, Güney Kıbrıs’ta ulusal güvenlik gerekçesiyle bir mültecinin Menogeia Tutuk Merkezinde 13 ayı aşkın süreyle keyfî ve belirsiz koşullarda alıkonulmasını hukuka aykırı bularak Kıbrıs Cumhuriyeti’ni mahkum etmesi, bu aynadaki çatlakları bir kez daha gözler önüne serdi. Her ne kadar Kıbrıs Cumhuriyeti uluslararası tanınırlığa sahip, Avrupa Birliği üyesi ve denetlenebilir bir hukuk sistemi iddia etse de, mülteci hakları, geri gönderme (refoulement) yasakları (M.A. ve Z.R. v. Kıbrıs davasında olduğu gibi mültecilerin usulsüzce Lübnan’a sınır dışı edilmesi) ve gözaltı süreçlerindeki ihlaller nedeniyle Strasbourg’da defalarca mahkum olmuştur.   

Bu kararlar, hukukun üstünlüğünün ve uluslararası sözleşmelerin bağlayıcılığının, kağıt üstündeki demokratik iddialarla her zaman örtüşmediğini gösterir. Ancak adanın kuzeyine, yani Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetine (KKTC) baktığımızda, tablonun sıradan bir hak ihlalinden öte, yapısal ve kalıcı bir hukuki boşluğa ve denetimsizliğe dayandığı görülür.

Güney Kıbrıs’taki ihlaller, tıpkı diğer AB üyesi ülkelerde olduğu gibi, nihayetinde uluslararası denetim mekanizmalarına (AİHM, BM komiteleri) tabidir; devletler bu kararları uygulamak, tazminat ödemek ve iç hukuklarını dönüştürmek mecburiyetindedir. Buna karşın KKTC, uluslararası toplum tarafından tanınmamış olmanın yarattığı jeopolitik statüko nedeniyle AİHM’in doğrudan yargı yetkisinin ve uluslararası insan hakları denetiminin dışındadır.

Bu durum, adanın kuzeyinde hukuki denetimsizliği mazeret değil, sistemin dayandığı temel bir parametre haline getirir. Uluslararası hukuktan kopuk olmak, yerel otoritelere vatandaşların temel hak ve özgürlüklerini evrensel standartların tamamen dışında, dış denetime kapalı bir alanda sınırlama ya da askıya alma imtiyazı tanır.

Hukuk güvencesi; yasaların öngörülebilir olması, idarenin keyfi işlemlerine karşı bireyin bağımsız mahkemelerce korunması ve hak arama yollarının açık olması demektir. Ancak KKTC’de uluslararası normların ve denetim mekanizmalarının yokluğu, hukuk güvencesini şu somut açmazlarla malul kılmaktadır:

Uluslararası Sözleşmelerin İşlevsizliği: Bireylerin temel haklarını koruyan uluslararası insan hakları sözleşmeleri (AİHS dahil) yerel düzlemde çoğu zaman idari ve siyasi reflekslerin gölgesinde kalır. Hak ihlallerine uğrayan bireylerin Strasbourg’a veya uluslararası mercilere doğrudan başvuru yolları kapalıdır.

Kuvvetler Ayrılığının ve Yargı Bağımsızlığının Aşınması: Denetimsiz yapı, yürütme erkinin yargı üzerindeki baskısını artırır. Keyfî idari kararların, mülkiyet hak ihlallerinin veya mülteci/göçmen statüsündeki insanlara yönelik muamelelerin uluslararası standartlarda bağımsız bir süzgeçten geçememesi, hukuku bir güvence olmaktan çıkarıp iktidarın tahakküm aracına dönüştürür.

Mülkiyet ve Yaşam Hakkı Vakaları: Geçmişte AİHM’in Loizidou v. Türkiye ve sonraki mülkiyet davalarında verdiği kararlar, adanın kuzeyindeki mülkiyet rejiminin hukuki temelden yoksunluğunu tescillemiştir. Uluslararası hukukun dışlanması, mülkiyetten ifade özgürlüğüne kadar her alanda mülkiyet sahiplerinin ve bireylerin haklarını koruyacak "güvenli limanları" ortadan kaldırmıştır.

Sonuç

Kıbrıs Cumhuriyeti’nin mülteci hakları bağlamında AİHM'de mahkum edilmesi, demokratik devletlerin dahi hak ihlallerinden arınık olmadığını; ancak hukukun en büyük erdeminin bu ihlallerin hesap sorulabilirliği ve denetlenebilirliği olduğunu gösterdi Peki ya KKTC?

Kıbrıs'ın kuzeyinde ise uluslararası hukuktan ve evrensel denetimden kopukluk, denetimsizliği kalıcılaştırarak hukuk güvencesini tamamen tasfiye etmiştir. Denetimin olmadığı yerde ne haktan ne de güvenceden bahsetmek mümkündür; geriye yalnızca, uluslararası meşruiyetten mahrumiyetin yarattığı gri alanlarda kaybolan bireyler ve keyfîliğin egemen olduğu bir hukuksuzluk düzeni kalır.