Vera Tulyakova

Elvan Levent'in röportajı...

Vera Tulyakova ile 2001 yılında tanıştım, aynı yılın ilkbaharında vefat etmeden kısa bir süre önce... Moskova'da, kendisinin kurduğu ve hayatının son günlerine kadar yönettiği bağımsız Sinema ve Televizyon Okulu'nda sohbet ettik. Vera'nın kederi hiç azalmamış gibiydi; modern Türk şiirini yeniden şekillendiren, sanatsal özgürlük, siyasi direniş ve hümanizmin güçlü bir sembolü haline gelen şair ve  yazar Nazım Hikmet ile geçen yıllarını anlatırken sık sık ağladığını anımsıyorum.

Uzun sohbetimizin bu kısa kesiti ilk olarak, vefatının ertesi ayında Avrupa gazetesinde yayınlandı. Bugün, neredeyse 25 yıl sonra, onu bu röportajla yeniden anıyoruz.

Elvan Levent: Nazım Hikmet’le ne zaman tanıştınız?

Vera Tulyakova: Rus Devlet Sinema Okulu’ndan mezun olduktan sonra beni Mosfilm Stüdyosu’nda çizgi filmleri bölümüne tayin ettiler. Orda çalıştığım dönemde 1955 yılının sonbaharında Nazım Hikmet'le tanıştım. Nazım o sırada, dört yıldır Sovyetler Birliği’ndedi…

Elvan Levent: Nazım Hikmet’in kim olduğunu biliyor muydunuz kendisiyle tanıştığınız sırada?

Vera Tulyakova: Bilmemem imkansızdı, çünkü Nazım, kendisinden çok sık bahsedilen bir kişiydi. Benim işe başladığım dönemde, stüdyoda çalışanların hepsi, yaşı ilerlemiş deneyimli insanlardı; mükemmel çizgi filmleri yaratan ressamlar, tasarımcılar… O sıralarda yeni bir masalın ekranizasyonu üstünde çalışılıyordu. Böylelikle ben de tam o masalın içine düştüm bir anlamda…

Nazım’la tanışma…

Bana Arnavut çocuklar için bir film hazırlamam görevi verildi. Onların kendilerine ait bir sinemaları yoktu. Ben de bir Arnavut masalı bulup, onun üstüne bir senaryo yazdım. Fakat iş filmin karelerini çizmeye gelince, Arnavutluk hakkında hiç kimsenin birşey bilmediği ortaya çıktı. Stüdyo çalışanlarından kimse hayatında Arnavutluk'a gitmemişti. Aslında Sovyetler Birliği dışında hiç kimse hiçbir yerde bulunmamıştı. Filmin nasıl hazırlanması gerektiği konusunda bize bilgi verecek birilerini aramaya başladık. Çabalarımız boşa çıktı. Daha sonra eski rejisörlerden birisi şakaya vurarak "Nazım Hikmet’e gidin, Türkler dört yüz yıl Arnavutluk’un başında oturdu, o size herşeyi anlatır", dedi. Önce hepimiz çok korktuk. Nazım Hikmet gibi ünlü birisinin Arnavutluk ile ilgili bir filmle kapısına dayanmak…

Fakat başka seçenek yoktu. Bana telefon numarasını verdiler. Ben çocukça ses tonumun dikkate alınmayacağını düşünerek stüdyo şefinden Nazım Hikmet’e kendisinin telefon etmesini rica ettim, o da kabul etti. Fakat telefonun diğer ucundan Nazım’ın cevabını duyduğu zaman telefonu bana iletti. Ben ise heyecandan kekeleyerek kendisinden nasıl bir yardım istediğimizi anlatmaya çalıştım.

"Bu sizin için önemli bir iş mi", diye sordu bana Nazım.

"Evet, dedim, çok önemli".

"Önemliyse o halde gelin"…

"Ne zaman gelelim?"

"O kadar ciddiyse, şimdi gelin", dedi.

Filmin rejisörüyle atlayıp gittik. O kadar büyük ve önemli bir olaydı ki bu bizim için… Evinin kapısının önünde durup, nasıl da heyecandan kapıyı çalmaya korktuğumuzu bugün gibi hatırlıyorum. Bize kapıyı açtığında karşımda uzun boylu, çok güzel bir insan gördüm. Altın gibi bir başı vardı sanki… Nazım bize yardım etmeyi kabul etti. Durumu kendisine anlattığımız zaman çok güldü. Filmin karelerini çizmesinden resme yeteceği olduğu anlaşılıyordu. Daha sonra hayatımız hakkında sorular sordu bize.

O gün hayatımda ilk kez cezvede pişirilmiş Türk kahvesi içtim. Ev çok özel bir şekilde döşenmişti; kanepeler, yerde duran yastıklar ve bir sürü oyuncak. Nazım sürekli sorular soruyordu bana. Annem-babam kimdi, hangi şiirleri seviyordum, nasıl filmler hoşuma gidiyordu, ne kadar para kazanıyordum… İnsanların gerçekte nasıl yaşadığını öğrenmek için herkese ne kadar maaş aldığını sorardı. Çünkü Sovyet propagandasıyla halkın beyninin yıkandığının farkındaydı. Ünlü kişilerle sık sık buluşup buluşmadığımı sordu bana. Ben de daha önce Churchill ve eşiyle karşılaştığımı, hatta eşinin bana ilkbahar için bir çift ayakkabı gönderdiğini anlattım. Bunun üzerine Nazım’ın eğilip ayakkabılarıma baktığını hatırlıyorum.

O dönemde Moskova’da giyim çok büyük bir problemdi. Giyecek hiçbir şey yoktu. Fakat biz yine de şık giyiniyorduk, çünkü üç bluzdan güzel bir yelek dikebilen yetenekli terziler vardı. Esas sorun ayakkabılardı. Ayakkabılarımız korkunçtu. O yüzden Nazım eğilip ayakkabılarıma baktığı zaman, çekinerek ayakkabılarımı saklamaya çalıştım. O ise hiçbir şey söylemeden gülümsedi sadece.

O gün Nazım uzun süre tuttu bizi. Fakat artık gitmek için ayağa kalktığımızda, tercümanlığını yapan Akper’e dönerek, “Güzel kız, ama göğüsleri çok küçük”, dedi. Nazım’ın bu cümleyi Türkçe söylemesine rağmen, ben ne söylediğini anlamıştım. Bir anda kıpkırmızı kesildim. Gerçekten de çok zayıftım. Ama Kremlin, uzay gibi ciddi şeylerden bahsederken bir anda benim yanımda böyle bir cümle… Nazım’ın yüzü değişti hemen. Gözlerinde soğuk bir ifade belirdi..

"Ne söylediğimi anladınız mı", diye sordu.

"Evet", dedim.

"Sinema okulunda mı öğretiyorlar size Türkçe konuşmayı?"

"Hayır", dedim, "ben Türkçe bilmiyorum"..

“O halde nasıl anladınız ne söylediğimi? Bana bunu izah etmelisiniz. Yoksa sizi buraya özellikle mi gönderdiler? Ne zannediyorlar, sarışınların bu hayatta Nazım Hikmet için herşey olduğunu mu?”

Heyecandan ne olup bittiğini anlayamadım. O kısacık birkaç dakika içinde sanki upuzun bir yıl geçmişti…

"Fakat siz iltifatınızı Tatarca söylediniz", dedim.

"Peki siz Tatarca konuşuyor musunuz", diye sordu. Ben de ona çocukken bir süre Tataristan’da yaşadığımı, o yüzden Tatarcayı iyi bildiğimi anlattım.

Nazım gülmeye başladı. Ben ise kendimi çok kötü hissettim. O an anladım ki, iyiliğin iki yüzü vardı ve karşımda duran bu insan bile benim bir casus olduğumdan şüphe duyabilirdi. Kalbim çok kırılmıştı, ama ona hiçbir şey söyleyemedim. Onda bir anda bu kadar kuşkucu ve acımasız bir insanı görmenin beni ne kadar sarstığını bile… 

Nazım ne kadar sarsıldığımı anladı ve ben kapıyı açıp dışarıya çıkmak üzereyken eliyle kapıyı tutarak “Beni anlamanız ve bana kırılmamanız lazım”, dedi, “Sizin kim olduğunuzu öğrenmem gerekiyordu. Belki inanmakta zorluk çekebilirsiniz, ama benim çevremde dönen hayat hiç de basit bir hayat değil. En korkunç yalan, güzel yüzlü yalandır”…

Nazım bir sonraki sefer benim yine gelip gelemeyeceğimi sordu. "Hayır", dedim, "Bir dahaki sefere ressamlar gelecek"...

“Peki niye benden bir danışman olarak yardım istiyorsunuz? Ben çok güzel Türkçe masallar biliyorum, ben bir yazarım. Neden benden sizin için kendi masalımı yazmamı istemiyorsunuz”, diye sordu.

“Çünkü çizgi filmler için masal yazmak çok zordur, bunların özel masallar olması gerekir”, dedim.

Bunun üzerine Nazım şöyle dedi: “Ben de çok özel masallar biliyorum, eğer birşeyler tasarlarsam size telefon edebilir miyim?"

Stüdyoda herkes merakla Nazım Hikmet’in nasıl bir insan olduğunu sordu. Ben de “Önce sadece Lenin vardı, şimdi ise Nazım Hikmet var”, diye cevap verdim. 

​

Ertesi sabah saat tam dokuzda işe geldim ve saat tam dokuzda telefon çaldı. Arayan Nazım’dı.

"Merhaba, dedi sizin için harika bir masal kurdum, ne zaman gelebilirim?"

Böylelikle Nazım’ın masallarını dinlemeye başladım…

Önceleri ilişkimizden kimsenin haberi olmadığını sanıyorduk. Öyle sanıyorduk, çünkü ikimiz de uçuyorduk. O kadar yükseklerde uçuyorduk ki kimsenin bizi görmediğini düşünüyorduk. Ama gerçekte bütün dünya Nazım’ın peşinde koşuyordu. O herkesin sevdiği bir evren insanıydı. Buna rağmen dünyadaki bütün KGB’lerin Nazım’a karşı tutumu aynıydı. Paris’te örneğin, bütün eşyalarımız didik didik aranmıştı…

Ben Nazım’ın beni sevdiğinin farkında değildim. Çünkü bana kızı gibi davranıyordu; herseye anlatabileceği küçük bir kız gibi… Beni, sanki sevecek hiç kimsesi olmayan bir insanın sevgisiyle seviyordu Nazım. Saatlerce edebiyattan bahsediyorduk. Bizim ilişkimiz çok entellektüel bir ilişkiydi.

Aramızdaki yaş farkı 30 yıldı ve biz Nazım’la evlendiğimiz zaman, herkes bize bakmaya hayvanat bahçesine ziyarete gider gibi geliyordu.

Bizim evliliğimiz tabuları yıkan aykırı bir evlilik olarak nitelendiriliyordu. Nazım için "nasıl da komünist bir aileyi yıkabildi" diyorlardı. Bu herkesi çılgına çeviren bir olaydı. Benim önceden evli olduğum çok iyi bir eşim vardı, çok iyi bir insan. Ama daha sonra Nazım girdi hayatıma…

İlk iki yıl ilişkimiz tamamen platonikti. Çünkü Nazım’la evinde tanıştığımız ilk gün Nazım benimle birlikte gelen bayan rejisöre benim evli olup olmadığımı sormuş. Rejisör ise, “Ne evliliği, o daha bakire!”, diye cevap vermiş. Ben daha sonra neden böyle birşey yaptığını sordum. Rejisör ise şöyle dedi: “Çünkü bütün Türkler kıskançtır. Eğer sizin bakire olduğunuzu düşünürse çalışmaktan daha çok zevk alacak ve böylelikle de bize daha çabuk senaryo yazacak"…

Fakat bu yalan uzun süre devam etti. Tanışmamızdan bir süre sonra Nazım stüdyoya gelerek bana aşk ilanında bulundu. İki merdiven katı arasında duruyorduk; “Sizi o kadar çok seviyorum ki yüreğim kanıyor, ama hiçbir umudum yok, çünkü siz bana baba gözüyle bakıyorsunuz. O yüzden Moskova’dan gidiyorum”, dedi.

Gözlerinden yaş aktı o an Nazım’ın.. Ben ise tam bir sarsıntı geçiriyordum. Nazım, ona sarılma şansı bırakmadan Moskova’dan gitti. Önce ona karşı büyük bir özlem hissettim. çünkü beni kendisine çok alıştırmıştı. Ve bir anda herşey bitti sanki. O günlerde çok acı çektim. Daha sonra Nazım bir gençlik festivali için Moskova’ya döndü ve beni aradı. Böylelikle her şey yeniden başladı…

Nazım’ın ölümü hayatımın ikinci dönüm noktası oldu. Bu duyguyu anlatmak, konuşmak çok zor..

Nazım bana bir sürü iyi dost bıraktı. Kendisinin diğerlerinden ayırdığı yakın dostlar. Onlar bana çok yardımcı oldu.

O sıralar 11 yaşındaki kızım (ilk eşinden) ve hasta annem vardı yanımda. Nazım’la birlikte kaldığımız eve dünyanın dört bir yanından Nazım’ı seven insanlar akın ediyordu. O ev Nazım Hikmet’in eviydi ve ben onun kapılarını insanlara kapatamazdım. Nazım sonsuz derecede iyi kalpli bir insandı. Yardıma ihtiyacı olan herkese adını bile sormadan herşeyini vermeye hazırdı. Sabah saat sekizde evin kapısını açar ve kapı gün boyunca açık kalırdı. İsteyen herkes girebilirdi eve.

Gelen her misafire mutlaka bir tabak çorba veya en azından bir fincan kahve ikram edilirdi. Gelenler genellikle sorunları olan yabancı insanlardı. O dönemde hayat çok zordu ve insanlar Nazım’dan her türlü yardım talebinde bulunuyorlardı. Örneğin hasta kişilerin hastaneye yatırılması çok büyük bir problemdi. Kalacak yer bulma, iş bulma, birisine mektup yazma; bitip tükenmeyen bir insan akını… Bununla birlikte Nazım sanki öleceğini hisseder gibi, defalarca benden kesinlikle artık evlenmeyeceğime ve evimizi koruyacağıma dair söz vermemi isterdi. Evimizi çok severdi Nazım ve o yüzden hep öyle kalmasını isterdi. Onsuz geçen günler çok zordu (ağlıyor)…

Ben kızımı büyütüp ona iyi bir eğitim verdim. Şimdi o da Devlet Tiyatro ve Sanat Okulu’nda öğretim görevlisi. Ayrıca benim kurmuş olduğum Bağımsız Sinema ve Televizyon Okulu’nda bana yardım ediyor. Nazım’ın ölümünden sonra çok çalıştım, sürekli çalıştım, çünkü bana bıraktığı her şeyi iyi bir şekilde korumam ve muhafaza etmem gerekiyordu. Hiçbir değerli eşya satışa çıkarmadım; tek bir resim tablosunu bile… Çok zor zamanlarda kendi eşyalarımı, pahalı takılarımı sattım, sadece bana ait eşyaları… Burada hayat her zaman zordu…

Şimdi kurmuş olduğum okulu biraz da Nazım için, onun anısına kurdum. Çünkü ben gerçekten de bir gün yeniden karşılaşacağımıza inanıyorum. Yarım kalan konuşmamızı bitirmek için… Sürekli olarak bu insanın bana ne kadar inandığın, bana ne kadar umut bağladığını düşünüyorum… Ben ise buna layık olmak için birşeyler yapmak istedim. Ona verdiğim bütün sözleri tuttum. Uzun yıllar öğretmenlik yaptığım Rus Devlet Sinema Enstitüsü’nde çok iyi öğrenciler yetiştirdim. Ama yine de onun takdirini kazanmak için kurdum bu okulu… Nazım’ın seviyesine ulaşabilecek çok az insan vardı.

Benim gördüğüm Nazım, güzel, şık giyimli, herkesin taparcasına sevdiği bir Nazım’dı. Ama bu insan 58 yıl hapse mahkum olmuş, hayatının 17 yılını feodal bir Türk hapishanesinde geçirmiş, düşünceleri uğruna eziyet çekmiş bir insandı. Hiçbir suçu yoktu. Yıllarca romantik idealleri uğruna hapis yattı Nazım. Onun hayatındaki kişisel mutluluklar çok azdı. Hiçbir şey dıştan göründüğü gibi değildi. Ama Nazım çok güçlüydü. Kalbini herkese açık tutan büyük bir şairdi O…

Elvan Levent: Sizin Türkiye’ye karşı eleştiren bir tutumunuz olmadı mı?

Vera Tulyakova: Benim yaşadığım ülkede de durum Türkiye’dekinden pek farklı sayılmazdı. Sovyetler Birliği’nde de insanlar düşünce suçundan yıllarca hapis yatıyordu…

Elvan Levent: Peki Nazım Hikmet’in mezarının Türkiye’ye götürülmesi konusunda ne düşünüyorsunuz?

Vera Tulyakova: Bu benim hiç kaldıramadığım çok hassas bir konu. Sırf bu yüzden Türk gazetecilerle görüşmüyorum artık. Onlar hiçbir talepte bulunamazlar, bunu ancak halk isteyebilir. Ben Birkaç kez Türkiye’de bulundum ve Türkiye’de mezarlıkları havaya uçurduklarını biliyorum. Kendisiyle çok iyi dost olduğumuz Aziz Nesin’le ölümünden kısa bir süre önce görüştüğümüzde bana, mezarının açılacağından emin olduğunu söylemişti. Bu 90’lı yıllardı. Daha önce Aziz Nesin’in konferans düzenlediği binayı ateşe vermişlerdi. Orada da ölen insanlar oldu. Ve bütün bunlardan sonra halkı ateşleyen politikacılar kalkıp da "Biz Nazım’ı mezarından çıkarıp Türkiye’ye getireceğiz" diyorlar. Ama şair askerlerin arasında yatamaz…

​

Nazım’ın mezarının Türkiye’ye götürülmesi tam bir politik oyuna dönüştü. Birileri bunu kullanıyor… Ama bu çok tehlikeli bir oyun. O yüzden bunu kabul etmedim…

Nazım’ı kendi yurdundan sürgün ettiler, hiç kendi isteğiyle vatanınını bırakıp gider miydi O… Kendisi için hazırlanan planlardan haberi vardı Nazım’ın. Önce askere gönderip, sonra da sınırdan kaçma bahanesiyle vuracaklardı… Bir kuş gibi uçup gitti ordan Nazım. Şairin ruhunu tutsak etmek mümkün değil ki…

Şimdi ise bütün kitaplarını bastılar. Ama bunu devlet değil entellektüel insanlar yaptı. Ben halâ Nazım’la birlikte kaldığımız evde yaşıyorum, ama bugüne kadar hiçbir Türk devlet adamı Nazım’ın evini ziyarete gelmedi. Çünkü Nazım Hikmet, devlet yetkilileri için eskiden nasıl yasadışı bir kişiyseydi, bugün de halâ yasadışı bir kişi olarak kaldı… Eskiden de kitaplarının okullarda okutulması yasaktı, bugün de yasak…

Nazım, kıskançlık duygusundan yoksun bir insandı. Bu duyguyu nerede ve ne zaman bıraktığını bilmiyorum ama onu herkesten farklı kılan çok zor bir yol seçmişti kendine Nazım. Karşılaştığı her insanı daha yakından tanıma ve ona iyilik yapma isteği vardı hep içinde.

Bir gün hiç hoş olmayan bir olay oldu. Nazım’ın eskiden bildiği, uzun yıllar hapis yatmış bir tanıdığı, hapisten çıkınca Nazım’a geldi. Nazım ona çok yardım etti. Ev buldu, eline de yüklü miktarda para verdi. Daha sonra ise bu kişi Nazım’ı sokakta gördüğü zaman, selam bile vermeden yolunu değiştirdi… Bu olaydan sonra aramadı bir daha. Nazım’ın telefonlarına da çıkmadı ve onunla görüşmekten kaçındı. Bu olay Nazım’ı yıktı. “Herhalde para vermesini beceremedim ve onu kırdım, daha ince düşünmem gerekirdi. Yardım ettiğim kişi kendisini bana karşı borçlu hissettiği için böyle davranıyor” diye düşünerek kendini uzun zaman harap etti Nazım…